مجله ارگونومیدوره 5، شماره 1، بهار 1396
DOI: 10.21859/joe-05013
تاريخ دريافت مقاله: 1395/05/11 تاريخ پذيرش مقاله: 1395/07/17

1270001981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:30 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:30 +0330 on Wednesday October 11th 2017

واژگان کلیدی:
سرمایه اجتماعیمحل کار
تمامی حقوق نشر برای دانشگاه علوم پزشکیهمدان محفوظ است.
سامت جسمیفشارخونافسردگیدیابتسامت رواننیروی کار
مقاله پژوهشی
6759-405849

سرمایه اجتماعی محل کار و سلامت کارکنان: مطالعه مروری سیستماتیک
مژگان فیروزبخت 1، آرام تیرگر 2،*
دانش جوی دکت ری، مرک ز تحقیق ات عوام ل اجتماع ی مؤث ر ب ر س امت، پژوهش کده س امت ،دانش گاه عل وم پزش کی باب ل، باب ل، ای ران
دانشـیار، مرک ز تحقیق ات عوام ل اجتماعـی مؤث ر ب ر س امت، پژوهش کده س امت، دانش گاه عل وم پزش کی باب ل، باب ل، ای ران
503427325

نويس نده مس ئول: آرام تیرگ ر، دانش یار، مرک ز تحقیق ات عوام ل اجتماع ی مؤث ر ب ر س امت ،پژوهش کده س امت، دانش گاه عل وم پزش کی باب ل، باب ل، ای ران. ایمی ل: [email protected]
چکیده
مقدم ه: اف راد ش اغل قس مت اعظ م س اعات بی داری خ ود را در مح ل کار ک ه س ر ش ار از رواب ط انس انی و منب ع عظیم ی از س رمایه اجتماع ی اس ت، س پری میکنن د. ب ا توج ه ب ه ارتب اط س رمایه اجتماع ی مح ل کار ب ا س امت نیروه ای کار ه دف از ای ن مقال ه، بررس ی مطالع ات انج ام ش ده در زمین ه اث رات س رمایه اجتماعی مح ل کار ب ر س امت کارکن ان میباش د.
روش کار: ای ن مطالع ه، ی ک مطالع ه م روری سیس تماتیک میباش د. مق الات منتش ر ش ده تم ام مت ن و انگلیســی در پایگاههــای علمــی Scopus, PubMed, Google scholar بــا کلیــد واژه ” ســرمایه اجتماعــی مح ل کار” و ” س امت “،”فش ارخون بالا”،”دیاب ت”، “افس ردگی” ب دون محدودی ت زمان ی جس تجو ش د و تع داد 14 مقال ه واج د ش رایط م ورد بررس ی ق رار گرف ت.
ي افتههــا: ســرمایه اجتماعــی محــل کار بــا بیماریهایــی ماننــد بیمــاری قلبــی، فشــارخون بــالا، دیابــت و افســردگی نیروهــای کار در ارتبــاط بــوده اســت.
نتیج ه گی ری: س رمایه اجتماع ی در مح ل کار بای د بعن وان یک ی از راهه ای اصل ی ارتق اء س امت م ورد توج ه ق رار گی رد.
مقدمه
ســازمان بهداشــت جهانــی، محــل کار را محیــط مناســبی بــرای ارتقاءســامت بیــان نمــوده اســت. محــل کار بطــور مســتقیم ســامت جســمی، روانــی، اجتماعــی کارکنــان و بــه نوبــه خــود خانــواده آنــان را تحــت تأثیــر قــرار می دهــد از ایــن رو محــل کار محی ط ای ده آل ی ب رای حمای ت از زیـر س اخت های ارتق اء ســامت بخــش عظیمــی از افــراد جامعــه اســت] 1[. مداخــات ارتق اء س امت در جوام ع تنه ا در ص ورت ش ناخت عوام ل تأثی ر گ ذار امکانپذی ر اس ت] 2[. در مطالع ات نابراب ری س امت، محی ط اجتماع ی بعن وان یک ی از عوام ل اجتماع ی و مؤث ر ب ر س امت که می توانــد موجــب ارتقــاء و یــا کاهــش ســامتی گــردد، شــناخته شــده اســت] 3[. ســازمان بهداشــت جهانــی) 2010(، ســرمایه اجتماع ی) Social capital( را یک ی از عوام ل تأثی ر گ ذار ب ر ســامت معرفــی نمــوده] 4[، و از آن بــه عنــوان حلقــه مفقــوده نابرابری هــای اجتماعــی و ســامتی نــام بــرده اســت] 5[. گرچــه س رمایه اجتماع ی نخس تین ب ار توس ط جامع ه شناس ان تعری ف شــد، ولــی در دو دهــه اخیــر از ســوی اندیشــمندان رشــته های گوناگــون ماننــد علــوم اقتصــادی، روانشناســی، علــوم تربیتــی و علــوم سیاســی نیــز مــورد بهــره بــرداری قــرار گرفتــه اســت. در ای ن س ال ها، ح وزه عل وم پزش کی و بهداش ت نی ز از ای ن مفه وم بــرای توصیــف و تبییــن موضوعاتــی ماننــد بزهــکاری، طــاق ،خش ونت، توس عه اقتص ادی، مش ارکت سیاس ی، تأمی ن اجتماع ی و تندرســتی و بیمــاری بهــره بــرده اســت. تاکنــون محققــان از مفهــوم ســرمایه اجتماعــی بــرای توضیــح و تبییــن ایــن منظــور اســتفاده کرده انــد کــه چــرا بعضــی از جوامــع قادرنــد مشــکات جمعــی خــود را بــا همــکاری یکدیگــر حــل نماینــد، در حالیکــه جوامــع دیگــر در متحــد کــردن افــراد حــول اهــداف مشــترک ،نات وان هس تند. ب رای فه م ای ن موض وع آن ان س رمایه اجتماع ی را توانــی بــرای درگیــر کــردن افــراد در تعامــات اجتماعــی بــه منظــور کســب منافــع فــردی و جمعــی دانســته اند] 6[.
ســرمایه اجتماعــی وضعیتــی اســت کــه طــی آن افــراد یــک جامع ه ی ا گ روه از طری ق تش ویق اعض اء خ ود ب ه «هم کاری »و «مشــارکت» در تعامــات، بــه حــل معضــات موجــود در آن اجتم اع ی ا گ روه پرداخت ه و در عی ن ح ال ام کان حرک ت ب ه ســوی رشــد و توســعه شــتابان اقتصــادی، سیاســی، فرهنگــی را میســر می ســازد. در واقــع ســرمایه اجتماعــی را می تــوان در کن ار س رمایه های اقتص ادی و انس انی بخش ی از ث روت مل ی ب ه حس اب آورد ک ه بس تر مناس بی ب رای به ره ب رداری از س رمایه انس انی و فیزیک ی )م ادی( فراه م نم وده و راه ی ب رای نی ل ب ه موفقیــت، قلمــداد می شــود. بــه اعتقــاد برخــی از اندیشــمندان ب دون س رمایه اجتماع ی، اقدام ات مفی د و هدفمن دی در اجتم اع انجــام نشــده و دســتیابی بــه ســرمایه ای پایــدار و قابــل اتــکاء میســر نخواهــد بــود، درحالیکــه بســیاری از گروههــا، ســازمان ها و جوام ع انس انی ب دون س رمایه اقتص ادی و صرف اً ب ا تکی ه ب ر ســرمایه انســانی و اجتماعــی توانســته اند بــه موفقیــت دســت یابنــد] 7[. از ویژگی هــای ذاتــی ســرمایه اجتماعــی آن اســت کــه از طریــق روابــط اجتماعــی شــکل می گیــرد. روابطــی کــه در محیط هــای کار نیــز شــاهد شــکل گســترده ای از آن هســتیم و شــاید بــا توجــه بــه آهنــگ کار و فعالیــت در جوامــع صنعتــی و نیمــه صنعتــی، روابطــی گســترده تر و پیچیده تــر از روابــط کاری در شــرایط موجــود متصــور نیســت. در چنیــن جوامعــی ،اکثــر افــراد مهمتریــن و صمیمی تریــن روابــط را بــا شــرکای ش غلی خ ود برق رار می نماین د. س رمایه اجتماع ی ث روت نامرئ ی ی ک کش ور ی ا جامع ه اس ت ک ه از رهگ ذر آن انس جام، اعتم اد متقابــل و حــس اطمینــان و همبســتگی فراهــم می شــود و کاهــش آن می توانــد منجــر بــه کاهــش مشــارکت های سیاســی ،فرهنگــی، اجتماعــی و اقتصــادی، افزایــش آســیب هــاو جــر ائــم اجتماعــی، بــی اعتمــادی، یــاس و ناامیــدی شــود) 8(. براســاس تعریف هــا و ســازه های مطــرح در ســرمایه اجتماعــی، دســته بندیهــای گوناگونــی از ایــن مفهــوم شــده اســت. بطــور خاصــه ایــن تمایــزات مفهومــی شــامل:
س رمایه اجتماع ی ساختاری/ش ناختی: ک ه در ب ر گیرن ده مش ارکت اجتماع ی و اعتم اد اجتماع ی اس ت] 8[.
ســرمایه اجتماعــی درون گروهــی) Bonding(، میــان گروهــی )Bridging( و ســرمایه اجتماعــی پیونــد دهنــده) Linking(: ســرمایه اجتماعــی درون گروهــی بــه روابــط میــان کســانی بــا هویــت و ویژگیهــای اجتماعــی همســان )ماننــد ســن، قومیــت و جایــگاه اجتماعــی( اشــاره دارد در حالــی کــه ســرمایه اجتماعــی میــان گروهــی بیــان کننــده روابــط میــان کســانی اســت کــه از لح اظ برخ ی از ویژگیه ای اجتماعی–جمعیت ی همس ان نیس تند )مانن د ش بکه اجتماع ی می ان انجمن ه ای داوطلبان ه ب ه عن وان مث ال رابط ه می ان ی ک گ روه داوطلبان ه مداف ع حیوان ات ب ا ی ک س ازمان غی ر دولت ی ه وادار محی ط زیس ت(. س رمایه اجتماع ی پیونــد دهنــده نیــز بیانگــر روابطــی اســت مابیــن افــراد یــک جامعــه بــا تفاوتهایــی در پایــگاه اجتماعــی و قدرتشــان در یــک ســطح عمــودی )بــا سلســله مراتــب اجتماعــی متفــاوت( کــه بــا یکدیگ ر پیون د می خ ورد مث ل رابط ه ش اگرد و معل م در کاس ،رابطــه کارفرمــا و کارگــر] 9-11[.
آغــاز بررســی رابطــه میــان ســرمایه اجتماعــی و تندرســتی را می تــوان از هنگامــی دانســت کــه رابطــه میــان خودکشــی )بعن وان آش کارترین گون ه آس یب زدگ ی( ب ا س طوح یکپارچگ ی اجتماع ی در مطالع ه امی ل دورکی م، جامع ه ش ناس س ر ش ناس فرانســوی در قــرن نوزدهــم میــادی گــزارش شــد] 10[. از آن پــس و بخصــوص طــی دو دهــه اخیــر در حــوزه ســامت و بهداش ت نی ز اث ر متقاب ل س رمایه اجتماع ی و تندرس تی م ورد توجــه بیشــتر قــرار گرفتــه اســت. نتایــج گروهــی از مطالعــات ارتبــاط بیــن ســرمایه اجتماعــی و ســامت، بیماری هــای قلبــی عروق ی، دیاب ت، می زان م رگ ومی ر، امی د ب ه زندگ ی، س امت روان و رفتارهــای بهداشــتی را بــه تصویــر کشــیده اند] 21-12[. ه ر چن د ک ه در برخ ی از مطالع ات وج ود چنی ن ارتباط ی م ورد تردی د ق رار گرفت ه و تأیی د نش ده اس ت] 22, 23[. اعتق اد ب ر آن اس ت ک ه س رمایه اجتماع ی از راهه ای مختلف ی مانن د افزای ش اعتمــاد بــه نفــس بــه دنبــال حمایــت اجتماعــی] 24[، پذیــرش رفتاره ای صحی ح بهداش تی و کاه ش خش ونت ناش ی از ارزش ها و هنجاره ای اجتماع ی] 22[، همچنی ن حمای ت روان ی و اعم ال کنت رل غی ر رس می ب ر رفت ار] 25[، موج ب کاه ش فش ارخون و هورمونه ای اس ترس )کورتی زول( ش ده و ب ا افزای ش هورمونهای ی از قبیــل اکســی توســین و تقویــت سیســتم ایمنــی] 26[ ســبب بهب ود و ارتق اء س امتی می ش ود. ب ه همی ن دلی ل، در س ال های اخیــر افزایــش ســرمایه اجتماعــی را یکــی از راهکارهــای ارتقــاء ســامت بشــمار می آورنــد] 27[. البتــه ناگفتــه نمانــد کــه در برخ ی از مطالع ات، تأثی ر مخ رب س رمایه اجتماع ی )اث ر تاری ک س رمایه اجتماع ی( ب ر س امت م ورد توج ه ق رار گرفت ه اس ت .مث اً ش بکه های اجتماع ی ب ا قوانی ن س خت گیران ه خ ود تأثی ر منفــی بــر ســامت روان دارنــد] 26, 28[ و یــا رواج رفتارهــای ن ا س الم از قبی ل مص رف س یگار و ال کل] 29, 30[، ی ا رفت ار جنســی پــر خطــر] 31[ کــه از طریــق مشــارکت اجتماعــی در شــبکه های ارتباطــی خــاص ایجــاد می شــوند .
1270001981708Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:30 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:30 +0330 on Wednesday October 11th 2017

بط ور س نتی س رمایه اجتماع ی در گروه ه ا، مح ات و اجتماع ات م ورد مطالع ه ق رار می گی رد. ام ا اخی راً، پژوهش گران ب ه مطالع ه س رمایه اجتماع ی در مح ل کار توج ه نموده ان د. ب ه عقی ده آن ان محــل کار می توانــد مــکان مناســبی بــرای مطالعــات ســرمایه اجتماعــی باشــد چــرا کــه افــراد شــاغل قســمت اعظــم ســاعات بی داری خ ود را در محی ط کار ک ه ممل و از ارتباط ات اجتماع ی اســت، ســپری می کننــد] 03[. ایــن موضــوع امــری روشــن و کامــاً پذیرفتــه اســت کــه برخــی از شــرایط زیانبــار حاکــم بــر نیروه ای کار می توان د ناش ی از اث رات متقاب ل انس ان ب ا محی ط و انســان بــا انســان باشــد] 31[. ســرمایه اجتماعــی محــل کار بعنــوان یکــی از خصوصیــات مهــم محیــط کار ســالم شــناخته شــده اســت، کــه بــا ایجــاد محیطــی مثبــت و پذیــرای فرهنــگ کار گروهــی، موجــب افزایــش مشــارکت، همــکاری و احتــرام ،کاه ش فرس ودگی، اس تقال در تصمی م گی ری و ش ادابی ش ده و در ادام ه افزای ش رضای ت ش غلی، کیفی ت بهت ر زندگ ی کاری و افزایــش تعهــد ســازمانی را در پــی دارد] 32[. در ســازمانهای ب ا س رمایه اجتماع ی ب الا ب روز رفتاره ا و برخورده ای ناس الم و غی ر س ازنده کاه ش یافت ه و کارکن ان و مدی ران انعط اف پذی ر تــر هســتند] 33[ و بــا افزایــش روحیــه کار گروهــی، اســترس ها و فشــارهای کاری کاهــش می یابــد. در ایــران تاکنــون مطالعــات بس یار اندک ی در ارتب اط ب ا س رمایه اجتماع ی مح ل کار و تأثی ر آن در ایج اد محیط ی متناس ب ب ا خصوصی ات نی روی کار ص ورت گرفت ه اس ت. ب ه عبارت ی دیگ ر ای ن موض وع مه م علیرغ م نق ش ارزن ده و تأثی ر گ ذار خ ود ب ر به ره وری و رضای ت نیروه ای کار م ورد غفل ت واق ع ش ده اس ت، ت ا آنج ا ک ه حت ی صاحبنظ ران علــوم بهداشــتی بــا ایــن مفهــوم آشــنایی چندانــی ندارنــد. لــذا مطالع ه حاض ر ب ا ه دف معرف ی ه ر چ ه بیش تر موض وع و ارائ ه دس تاوردهای بی ن الملل ی در ای ن زمین ه ص ورت گرفت ه اس ت.
روش کار
ایــن مطالعــه از نــوع مطالعــات مــروری سیســتماتیک اســت .جمــع آوری داده هــا بــا اســتفاده از مقــالات منتشــر شــده در پایگاههــای اطاعاتــی Scopus ،Google scholar و Pubmed انجــام پذیرفتــه اســت. جســتجوی الکترونیکــی مطالعــات بــدون محدودیــت زمانــی و بــا اســتفاده از کلیــد واژه ه ا “Health” “depression” “hypertension” “diabetes””cardiovascular disease” “workplace social capital” در عنــوان مقــالات صــورت گرفــت. از آنجــا کــه مقــالات مرتبــط بــا زبــان فارســی در ایــن زمینــه بســیار محــدود بــود، تمرکــز در ایــن مطالعــه بــر مقــالات انگلیســی و منتشــره در نشــریات بیــن المللــی قــرار گرفــت. بــا اســتفاده از کلیــد واژه هــای بــالا در مجم وع مق الات، تع داد 105 مقال ه بدس ت آم د. معیاره ای انتخــاب مقــالات در ایــن مطالعــه شــامل اصیــل بــودن اثــر ،زبــان انگلیســی و اختصــاص داشــتن بــه حداقــل یکــی از ابعــاد مختلــف ســامت اعــم از ســامت جســمی )بیماری هــای قلبــی ،فشــارخون، دیابــت(، روانــی )افســردگی( کــه متــن کامــل آن قاب ل دسترس ی باش د، ب ود. معیاره ای خ روج از مطالع ه ش امل: مق الات م روری، مداخل ه ای، کیف ی و مق الات مرتب ط ب ا س بک زندگ ی، خصوصی ات مح ل کار و غیب ت از کار، رضای ت ش غلی ،الگوه ای مدیری ت و مق الات غی ر انگلیس ی ب ود. در نهای ت پ س از حــذف مقــالات تکــراری، تعــداد 14 مقالــه از ســال 2004 تــا 2015 میــادی انتخــاب شــدند و مــورد بررســی قــرار گرفتنــد.
.
مقالات

انتخاب

و

جستجو

فرایند
:1

ر
ي
تصو

.

مقالات

انتخاب

و



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید