مجله ارگونومی دوره 5، شماره 2، تابستان6931
DOI: 10.21859/joe-05022
1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

تاریخ دریافت: X تاریخ پذیرش: X واژگان کلیدی:
عوامل روانی-اجتماعی خستگی، پرستاران
تمامی حقوق نشر برای دانشگاهعلوم پزشکی همدان محفوظ است.
مقدمه
مقاله پژوهشی

بررسی ارتباط عوامل روانی-اجتماعی و خستگی در بین پرستاران
سمانه اسدی 6، تیمور اللهیاری 2،*، حمیدرضا خلخالی 9، علیرضا چوبینه

دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه بهداشت حرفهای، دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، ارومیه، ایران
استادیار، گروه بهداشت حرفهای، دانشکده بهداشت، دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، ارومیه، ایران
دانشیار، گروه آمار و اپیدمیولوژی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ارومیه، ارومیه، ایران
استاد، دانشکده بهداشت و تغذیه، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران
* نویسنده مسئول: تیمور اللهیاری، استادیار، گروه بهداشت حرفهای، دانشکده بهداشت، دانشگاه علومپزشکی ارومیه، ارومیه، ایران. ایمیل: [email protected]yahoo.com

چکیده
مقدمه: عوامل روانی-اجتماعی و خستگی به عنوان عوامل مهم در عملکرد پرستاران میباشند. از آنجاییکه چگونگی ارتباطعوامل روانی-اجتماعی و خستگی کمتر شناخته شده است لذا مطالعه حاضر با هدف ارتباط بین عوامل روانی-اجتماعی باخستگی در بین پرستاران شاغل صورت گرفته است.
روش کار: در این مطالعه مقطعی ،271 نفر از پرستاران بیمارستانهای دانشگاه علوم پزشکی ارومیه بصورت تصادفیشرکت نمودند. پرسشنامه محتوی شغلی و پرسشنامه خستگی شغلی سوئدی برای جمع آوری دادهها استفاده شد. برایتحلیل دادهها از ضریب همبستگی پیرسون و مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد.
یافتهها: میانگین )انحراف معیار( ابعاد کنترل 32/66)36/7(، مطالبات روانی شغل 47/35)68/3(، حمایت اجتماعی31/22)64/2(، مطالبات فیزیکی شغل 22/15)18/2(، عدم امنیت شغلی 72/8)16/4( کسب گردید. ابعاد کنترل و حمایتاجتماعی در سطح پایین قرار داشت همچنین ابعاد مطالبات فیزیکی و مطالبات روانی در سطح بالا قرار داشت که نشاندهنده استرس بالا است. براساس نتایج، دو بعد مطالبات فیزیکی و مطالبات روانی با تمامی ابعاد خستگی رابطه معنیداری نشان داد )111/1 > P(.
نتیجه گیری: اکثریت پرستاران با سطح بالایی از استرس شغلی مواجه بودند. در میان عوامل روانی-اجتماعی، مطالبات
فیزیکی موثرترین عامل مرتبط با خستگی شناسایی شد. هرگونه برنامه مداخلهای همه جانبه در عوامل روانی اجتماعی
محیط کار به منظور کاهش استرس و بالطبع آن خستگی میتواند به بهبود کیفیت خدمات درمانی و جلوگیری از خطاهایپزشکی کمک نماید.
-3747923106758

Proofreading

Proofreading

-34355676213516

Proofreading

Proofreading

1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

امروزه بخش بهداشت و درمان با چالشهای متعددی از جمله ایمنی و حفاظت کارکنان، افزایش هزینهها و کیفیت خدمات مواجه است ]1, 2[. با توجه به اهمیت ارائه خدمات مطلوب و کمبود نیروی پرستاری، تاکید بر روی شناسایی منابع بالقوه مؤثر برعملکرد پرستاران و چگونگی ارتباط عوامل روانی-اجتماعی با سلامتی و رضایت شغلی آنان میباشد ]3, 4[. استرس بعنوان دومین عامل ایجاد کننده مشکلات مرتبط با سلامتی شناسایی شد ]5[. استرس شغلی زمانی اتفاق می افتد که نیازهای شغلی با تواناییهای فرد مطابقت نداشته یا فراتر از توانایی فرد، منابع، نیازهای کارگران باشد ]6[. عوامل روانی-اجتماعی محیط کار را میتوان در دو گروه محتوی شغلی و زمینه شغلی طبقه بندی نمود. درگروه محتوی شغلی عواملی نظیر تجهیزات محیط کاری، طراحی وظایف شغلی، برنامه کاری، بار کاری زیاد وجود دارند و در گروه زمینه شغلی عواملی از قبیل ارتقاء شغلی )رکود شغلی، عدم اطمینان(، فرهنگ سازمانی و نقش آن )روابط ضعیف، فقدان تعریف اهداف سازمانی(، نقش در سازمان )ابهام و تعارض در نقش(، آزادی عمل در تصمیم گیری )نبود مشارکت در تصمیم گیریها(، تداخل کار با خانه )مطالبات متضاد خانه و کار…( جای میگیرند ]7[. استرس در محیط کار پیامدهای مختلفی همچون بیماریهایی نظیر افزایش فشار خون ]8, 9[، اختلالات اسکلتی عضلانی ]11[، ناراحتیهای قلبی عروقی و افزایش غیبت، عملکرد ضعیف کاری و خستگی عمومی میتواند داشته باشد ]11[. در این بین خستگی از جنبه تاثیراتی که میتواند بر عملکرد و سلامتی داشته باشد مورد توجه بوده است. رابطه خستگی با ایمنی ،عملکرد، آسیب و رضایت شغلی با پرستاران در مطالعات نشان داده شده است ]12, 13[. خستگی میتواند توانایی پردازش اطلاعات در شرایط خطرناک و هم چنین پاسخ گویی به شرایط خطرناک را کاهش دهد ]14[. به عبارتی خستگی عامل بالقوه در افزایش بروز خطای انسانی است ]15[. بخش بهداشت و درمان، بویژه شغل پرستاری، به عنوان شغل پراسترس شناخته شده است ]16[. با توجه نقش مهمی که پرستاران در کیفیت ارائه خدمات بهداشتی و درمانی و ایمنی بیماران ایفا میکنند بررسی عوامل مؤثر بر خستگی در آنها میتواند حائز اهمیت باشد. عوامل فیزیولوژیکی )ریتم شبانه روزی( ،عوامل روانی )مانند استرس، هوشیاری، خواب آلودگی(، عوامل رفتاری )الگوی کار، عادات خواب(، عوامل زیست محیطی )مانند مطالبات کاری( خستگی را تحت تأثیر قرار میدهد] 17[. برای مثال در مطالعهای که روی پرستاران امریکایی انجام شد مشخص گردید که مطالبات روانی شغل و توانایی استفاده از مهارت به طور چشمگیری با خستگی ارتباط دارد ]18[. در پژوهشی که توسط نجفی و همکاران انجام شد، مشخص شد که عوامل تنش زای شغلی با خستگی در پرستاران ارتباط قوی دارد ]19[. درمطالعه دیگری در جمعیت کاری نروژ مشخص شد که استرین شغلی و مطالبات احساسی بالا و تعارض زیاد در نقش میتواند منجر به بروز صدمات شغلی گردد ]21[. در بیشتر مطالعات، رابطه بین عوامل روانی-اجتماعی با رضایت شغلی، فرسودگی شغلی و بهره وری و افزایش ریسک صدمات در کارکنان خدمات بهداشتی درمانی بررسی شده است ]21-23[ و چگونگی ارتباط عوامل روانی-اجتماعی و خستگی کمتر شناخته شده است ]21, 24[. در برخی مطالعات عوامل روانی-اجتماعی از قبیل بار کاری بیشتر، آزادی عمل در تصمیم گیری ،حمایت اجتماعی در کار، مطالبات احساسی بالا از عوامل مهم و مؤثر در خستگی نشان داده شده است ]25[. از آن جا که پرستاران وقت بیشتری را نسبت به تیم درمان با بیماران می گذارنند اولین گام برای کنترل خستگی، ارزیابی و اندازه گیری مناسب آن است. با توجه به مطالب فوق و اینکه مطالعهای در زمینه رابطه بین عوامل روانی-اجتماعی و خستگی در بین پرستاران ایرانی انجام نشده است، لذا مطالعه حاضر با هدف بررسی ارتباط بین عوامل روانی-اجتماعی و خستگی در بین پرستاران بیمارستانهای دولتی انجام یافته است تا با طراحی برنامههای مداخلهای ماکروارگونومیک به منظور تغییر در شرایط و متغیرهای مؤثر بر ایجاد خستگی و اعمال کنترلهای لازم بتوان در جهت کاهش خستگی، استرس شغلی و درنهایت افزایش بهره وری پرستاران و رضایت مندی بیماران گام موثرتری برداشت.
روش کار
الف( جمعیت مورد مطالعه
در این مطالعه مقطعی که از خرداد تا اسفند 94 انجام شد پرستاران چهار بیمارستان وابسته به دانشگاه علوم پزشکی ارومیه بود جامعه مورد مطالعه را تشکیل دادند. حجم نمونه 172 نفر تعیین شد و بصورت تصادفی در نمونه گیری شرکت کردند. نمونه هر بیمارستان با توجه به تعداد کل پرستاران و بخشهای آن تعیین گردید. قبل از تکمیل پرسشنامه، فرم رضایت نامه کتبی در اختیار فرد قرار میگرفت تا پس از آگاهی از مفاد آن در صورت تمایل نسبت به امضای آن اقدام نموده و به مطالعه وارد شوند. مطالعه توسط کمیته اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه به تصویب رسید. ضریب
11
مجله ارگونومی، دوره 5، شماره 2، تابستان6931 اسدی و همکاران
پایایی پرسشنامهها با استفاده از آلفا کرونباخ برای هر شاخص مورد سنجش قرار گرفت. ابزار گردآوری دادهها شامل سه پرسشنامه بود که در زیر به شرح هر یک از پرسشنامهها پرداخته میشود:
پرسشنامه محتوی شغلی: عوامل روانی-اجتماعی با نسخه فارسی پرسشنامه محتوی شغلی که توسط چوبینه و همکاران روایی و پایایی شده مورد ارزیابی قرار گرفته است ]26[. برای روایی آن از روش روایی همگرایی و روایی ساختاری استفاده شده که روایی همگرایی و ساختاری بالایی برای تمامی ابعاد آن بدست آمد. این پرسشنامه شامل 5 حیطه میباشد، که ضریب آلفابی کرونباخ برای بعد آزادی عمل در تصمیم گیری53/1، بعد حمایت اجتماعی 74/1، هم چنین در بعد مطالبات فیزیکی 64/1، بعد مطالبات روانی76/1 و در نهایت بعد عدم امنیت شغلی 21/1 بدست آمد. به منظور ارزیابی خستگی پرستاران از پرسشنامه خستگی شغلی سوئدی که روایی و پایایی آن توسط دکتر معتمدزاده و همکاران در سال 1391 انجام شده بود ،استفاده گردید ]27[. این پرسشنامه دارای سه حیطه عملکردی ،جسمانی و ادراکی میباشد که جمع امتیازات بدست آمده برای هر آیتم امتیاز کلی از 21 تا 121 محاسبه خواهد شد. برای پایایی نسخه ترجمه شده سوفی از روش آلفای کرونباخ استفاده شد. مقدار آلفا کرونباخ برای این پرسشنامه 827/1 بدست آمد.
روش آنالیز آماری
به منظور بررسی رابطه بین عوامل روانی-اجتماعی و خستگی در بین پرستاران از روش معادلات ساختاری )SEM( در نرم افزار ایموس نسخه 18 استفاده گردیده است. دادههای خام یا استفاده از نرم افزار SPSS نسخه 21 وارد نرم افزار ایموس شدند. یکی از مؤلفههای مهم در تحلیل ارزیابی که پژوهشگران برای تعیین موقعیت برازش کلی مدل میتوانند استفاده نمایند، شاخص مجذور کای دو میباشد، که اگر این نسبت بین 2-1 باشد برازش مطلوبی بین مدل فرضی و دادههای پژوهش میباشد و اگر بیشتر از دو باشد نشان دهنده برازش قابل قبول است.
یافتهها
محدوده سنی جمعیت مورد مطالعه برابر با 57- 21 سال با میانگین و انحراف معیار 21/8 ± 18/35 بوده/9 .81% جمعیت مورد مطالعه را زنان و/1 18% را مردان تشکیل دادند .3/%9 شرکت کنندگان دارای قومیت فارس ،5/%11 کرد/9 ،%78 ترک بودند. 7/%62 مجرد و 3/%37 متأهل بودند %2/6 افراد داری تحصیلات دیپلم و 7/%79 بالای دیپلم بودند. همچنین/8 %27 از شرکت کنندگان دارای سابقه کمتر از پنج سال، 6/%22 بین 5 تا 11 سال/5 ،%21 بین 11 تا 15 سال، 7/%21 بین 15 تا 21 سال و %61 بالای 21 سال بودند. در جدول1 میانگین و انحراف استاندارد ابعاد عوامل روانی-اجتماعی در کارکنان پرستاری ارائه شده است.
1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

-2924040

1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

-2924040

مجله ارگونومی، دوره 5، شماره 2، تابستان6931 اسدی و همکاران
داد که وضعیت پرستاران در این جامعه در بعد مطالبات فیزیکی و مطالبات روانی در سطح بالایی قرار دارد که بیانگر استرس بالا میباشد. امتیاز مربوط به بعد آزادی عمل در تصمیم گیری که بیانگر میزان آزادی و اختیاری است که فرد در هنگام برنامه ریزی کار و تعیین روش کار دارد در سطح پایینی قرار داشت که نشان دهنده استرس شغلی بالا میباشد. عدم امنیت شغلی در پرستاران مورد مطالعه در سطح متوسطی قرار داشت. بعد حمایت اجتماعی در جامعه مورد مطالعه در سطح پایینی قرار داشت که زمینه استرس شغلی را فراهم میکند. روابط ضعیف با همکاران و سرپرستان منجر به کم اعتمادی و احساس عدم امنیت میشود اما روابط قوی با همکاران میتواند منجر به کاهش استرس شغلی شود] 32[. این یافتهها با نتایج مطالعه چوبینه و همکاران در جامعه پرستاران شیراز انجام شد و نشان دادند که میانگین ابعاد آزادی عمل در تصمیم گیری) 3,7(2/64، حمایت اجتماعی )1/4(7/21، بعد تلاش فیزیکی) 6/1(8/9، در بعد بار فیزیکی ایزومتریک) 3/1(3/6، حمایت همکار) 2(2/11، حمایت سرپرست) 9/2(6/11میباشد همسو میباشد ]33[. تحقیقی که توسط کولی در مورد اثرات تنش زای محیط کار بر روی عوامل تنش زای شغلی انجام شده است نشان داد که 93 درصد پرستاران مرتباًمرتبا تحت عوامل استرس زای محیط کار قرار دارند .زمانی که بسیاری از عوامل روانی-اجتماعی خارج از حیطه کنترل باشد تراکم فشارهای وارده بر روی زندگی فردی و شغلی پرستاران تأثیر میگذارد ]34[. هم چنین با نتایج مطالعه گراس و همکاران با استفاده از پرسشنامه محتوی شغلی بر روی پرستاران انجام شد همخوانی دارد ]35[.
مطالبات روانی شغل با هر سه بعد خستگی ادراکی، عملکردی و جسمانی ارتباط معنی داری نشان داد. عدم امنیت شغلی ارتباط چشمگیری با خستگی ادراکی دارد. کاهش در سطح حمایت باعث افزایش سطح خستگی عملکردی میشود. در مطالعه لی و وانگ نیز عمدهترین منبع تنش زا حجم کاری بالا گزارش شده است. بولتمن و همکاران در سال 2112 مطالعهای با هدف ارزیابی خصوصیات روانی اجتماعی کار به عنوان ریسک فاکتوری برای شروع خستگی و پریشانی روانی با نمونه 8833 انجام دادند نتایج نشان داد که ارتباط قوی بین خصوصیات روانی اجتماعی کار و خستگی در نمونه مورد مطالعه وجود داشت که با نتایج این مطالعه همخوانی دارد ]25[. شقایق پرهیزی و همکاران مطالعهای را روی پرستاران امریکایی با نمونه 1116 نفری در سال 2112 انجام دادند و از پرسشنامه محتوی شغلی و مقیاس خستگی استفاده کردند. نتایج نشان داد که مطالبات روانی و توانایی استفاده از مهارت با افزایش خستگی رابطه معنی داری دارد و با نتایج مطالعه حاضر یکسو میباشد ]18[. در برخی مطالعات کاهش حمایت اجتماعی با خستگی فیزیکی همراه است بعضی از نقشها خواستار مطالبات فیزیکی بالا در پرستاری میباشد مانند پوسچر بیمار و جابجایی آنان که اغلب نیازمند چند نفر به منظور حداقل رساندن خطر ابتلا به آسیب و اطمینان از ایمنی بیمار ]36, 37[. فنگ و همکاران در سال 2118 نشان دادند که کنترل شغلی و هم چنین مطالبات روانی ارتباط قوی با خستگی مزمن دارد ]23[. کمبود کنترل در کار و ارتباط زیادی با فرسودگی شغلی و خستگی در کار میباشد ]38[. Yeperen and Hagedoorn )2113( در مطالعه خود نشان دادند که افزایش در حمایت اجتماعی به طور چشمگیری با کاهش خستگی ارتباط دارد، خصوصاًخصوصا افزایش در مطالبات شغلی باعث
کاهش خستگی میگردد ]39[. Janssen and Nijhui در سال 2114 نشان دادند که تغییر مثبت در مطالبات روانی شغل ،حمایت اجتماعی، کاهش آزادی تصمیم گیری و کمبود پاداش ریسک فاکتوری برای کاهش سطوح خستگی در حرفه پرستاری میباشند ]41[.
نتیجه گیری
-374792-5542349

Proofreading

Proofreading

1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

1268731981708

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

Downloaded from journal.iehfs.ir at 11:35 +0330 on Wednesday October 11th 2017

از محدودیتهای این مطالعه میتوان به این موارد اشاره داشت که پژوهش حاضر فقط در مورد نمونهای از پرستاران مرد و زن در بیمارستانهای دولتی شهر ارومیه انجام شده است لذا در تعمیم نتایج آن بر پرستاران دیگر شهرهای کشور باید احتیاط نمود و لذا انجام پژوهش با حجم نمونه بزرگتر و در بیمارستانهای خصوصی و دولتی به طور



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید