مجله ارگونومیدوره 4، شماره 3، پاییز 1395DOI: 10.21859/joe-04034
تاریخ دریافت مقاله: 1395/02/15تاریخ پذیرش مقاله: 1395/06/27

واژگان کلیدی:
بارکاری ذهنی
حاص ل از پرسشً نامه NASA-TLX ک ه از 18 اپرات ور جم ع آوری ش ده ب ود، اعتبارس نجی روش موردنظ رانج ام گرف ت.
یافتهه ا: ب ر اس اس نتای ج بهدس تآمده، همبس تگی می ان مقادی ر تعیینش ده از تکنی ک VACP و مقادی ر بهدس تآمده از پرسش نامه NASA-TLX، مثب ت و معن یدار ش د.
نتیجهگی ری: ب ا توج ه ب ه وج ود همبس تگی ب الا می ان نتای ج تکنی ک VACP و نتای ج حاص ل از پرسش نامهNASA-TLX، و ب ا توج ه ب ه قابلی ت ب ه کارگی ری تکنی ک VACP در مراح ل ابتدای ی طراح ی در مقایس هب ا روش NASA-TLX، ای ن روش پیش نهادی بهعن وان ی ک اب زار بررس ی ب رای پیشبین ی ب ارکاری ذهن یاپراتوره ای ات اق کنت رل، مناس ب میباش د. تمامی حقوق نشر برای دانشگاه علوم پزشکیهمدان محفوظ است.
گردیــد. نهایتــا، بــا بررســی ضریــب همبســتگی پیرســون مقادیــر تعیینشــده از تکنیــک VACP بــا نتایــج
،

تکنیک VACPپرسشنامه NASA-TLXاتاق کنترل نیروگاهمقاله پژوهشی
15536-412375

اعتبارسنجی یک روش ارزیابی نیاز وظیفه) VACP( برای پیش بینی بارکاری ذهنی اپراتورهای اتاق کنترل نیروگاه )مطالعه موردی:
نیروگاه سیکل ترکیبی فارس(
مژگان ذواکتافی 1، سید ابوالفضل ذاکریان، 2، *، علیرضا چوبینه 3، سمانه نعمت الهی 4
کارش ناس ارش د ارگونوم ی، گ روه مهندس ی بهداش ت حرف ه ای، دانش کده بهداش ت، دانش گاه عل وم پزش کی ته ران، ته ران، ای ران
دانش یار، گ روه مهندس ی بهداش ت حرف ه ای، دانش کده بهداش ت، دانش گاه عل وم پزش کی ته ران ،ته ران، ای ران
استاد، مرکز تحقیقات علوم بهداشتی، دانشگاه علوم پزشکی شیراز، شیراز، ایران
دانش جوی دکت رای آم ار زیس تی، گ روه آم ار زیس تی، دانش کده پزش کی، دانش گاه عل وم پزش کی ش یراز، ف ارس، ای ران
9182421609

نویس نده مس ئول: س ید ابوالفض ل ذاکری ان، دانش یار، گروه مهندس ی بهداش ت حرف های، دانش کده بهداش ت، دانش گاه عل وم پزش کی ته ران، ته ران، ای ران. ایمی ل: zakerian@sina.tums.ac.ir
چکیده
مقدم ه: پیش رفت فن اوری و تکنول وژی م درن، محیطه ای کاری جه ان ام روز را تغیی ر داده و اف راد ش اغل در ای ن محیطه ا را متحم ل خواس تهها و نیازه ای ذهن ی و ش ناختی بیش تری ک رده اس ت. ات اق کنت رل ،نمون های از ای ن محیطه ای کاری اس ت. در ح ال حاض ر، ارزیاب ی ب ارکاری ذهن ی نقط های کلی دی در تحقی ق و توس عه رواب ط انس ان- ماش ین میباش د. ه دف مطالع ه حاض ر، اعتبارس نجی ی ک روش تحلیل ی در ارزیاب ی ب ارکاری ذهن ی موردنی از اپراتوره ای ات اق کنت رل نی روگاه س یکل ترکیب ی ف ارس میباش د.
روشکار: مطالعــه حاضــر، مطالعــهای بنیــادی- کاربــردی از نــوع مقطعــی میباشــد کــه در ابتــدا، بهمنظــور آش نایی ب ا مراح ل انج ام کار اپراتوره ای ات اق کنت رل، تجزی ه و تحلی ل وظای ف انج ام گرف ت. س پس، ب ا اس تفاده از تکنی ک VACP، می زان ب ارکاری ذهن ی موردنی از ب رای انج ام ه ر ی ک از مراح ل کار تعیی ن
مقدمه
پیشــرفت فنــاوری و تکنولــوژی مــدرن، محیطهــای کاری جهــان ام روز را تغیی ر داده و اف راد ش اغل در ای ن محیطه ا را متحم ل خواســتهها و نیازهــای ذهنــی و شــناختی بیشــتری در مقایســه بــا خواســتهها و نیازهــای فیزیکــی، کــرده اســت. اتــاق کنتــرل )control room(، نمونــه ای از ایــن محیطهــای کاری اســت کــه بهعنــوان قلــب تپنــده یــک سیســتم، بــارکاری ذهنــی) mentalworkload( بالایــی بــه اپراتورهــا تحمیــل میکنــد و درنتیجــه احتمــال خطــا را در ایــن افــراد بــالا میبــرد کــه می توانــد پیامدهــای جبرانناپذیــری در پــی داشــته باشــد] 1, 2[.
نیروگاههــا، نمونههایــی از سیســتم های حیاتــی هســتند کــه خط ا در ای ن فضاه ا میتوان د هزینهه ای زی ادی در پ ی داش ته و تهدی دی ب رای س امتی و ج ان اف راد باش د. وظایف ی همچ ون وظای ف اپراتوره ای ات اق کنت رل ب ه دلی ل نی از ب ه توج ه و تمرک ز در روابــط انســان- ماشــین، عمــل و عکسالعمل هــای دقیــق و به موق ع در تنظی م سیس تمهای فرآین دی و پردازش ی، عملکرده ای ش ناختی متع دد از قبی ل توج ه و دق ت مس تمر، قابلی ت شناس ایی و دیــد مناســب، حافظــه، برنامه ریــزی و تصمیمگیــری، از اهمیــت ویــژهای برخــوردار میباشــند] 2[.
ب ارکاری ذهن ی یک ی از مفاهی م پرکارب رد در ارگونومی و مهندس ی
فاکتوره ای انس انی) human factors and ergonomics( اس ت 3][. اگرچــه هیــچ تعریــف پذیرفته شــده جهانــی از ایــن مفهــوم وج ود ن دارد بااینح ال از آن بهعن وان “منب ع موردنی از پ ردازش اطاع ات در انس ان ب رای انج ام ی ک وظیف ه” ی اد میش ود] 4[. ب ارکاری ذهن ی ممک ن اس ت تح ت تأثی ر س ختی وظیف ه، س طح مه ارت ف رد و تکنول وژی ق رار گی رد] 5[.
در حــال حاضــر، ارزیابــی بــارکاری ذهنــی نقطــهای کلیــدی در تحقیــق و توســعهٔ روابــط انســان- ماشــین بهمنظــور جســتجوی ســطوح بالاتــر از آســایش، رضایــت، بهــرهوری و ایمنــی کــه از اهــداف اصلــی ارگونومــی در محیــط کار هســتند، میباشــد] 6[. ارزیاب ی ب ارکاری ذهن ی می توان د در دو گ روه روشه ای ارزیاب ی تجرب ی و روشه ای ارزیاب ی تحلیل ی طبقهبن دی ش ود. روشه ای ارزیابــی تجربــی رایــج عبارتانــد از؛ بررســی عملکــرد وظیفــه ،بررســی پارامترهــای فیزیولوژیکــی و روش ارزیابــی ذهنــی] 4[. درحالیکــه روشهــای ارزیابــی تحلیلــی اغلــب شــامل؛ تجزیــه و تحلیــل وظیفــه، مدلهــای ریاضیاتــی و یــا شبیه ســازی های کامپیوت ری میباش ند] 7[. ازآنجاک ه ارزیاب ی ب ار کاری ذهن ی ب ا بهکارگی ری روشه ای ارزیاب ی تجرب ی، معم ولاً در مراح ل نهای ی پیشــرفت سیســتم انجــام می شــود و نیــز جمــع آوری اطاعــات از ش رکتکنندگان زمانب ر می باش د، روش ارزیاب ی تحلیل ی روش ی بهت ر اس ت ک ه میتوان د در مراح ل اولی هٔ طراح ی سیس تم ب ه کار گرفتــه شــود و زمــان را نیــز در نظــر میگیــرد. بنابرایــن، در مطالعــهٔ حاضــر یــک روش ارزیابــی تحلیلــی، تکنیــک (VACP)
visual, auditory, cognitive, psychomotor 8][، بهعنــوان روشــی مناســب بــرای ارزیابــی نیــاز وظیفــهٔ اپراتورهــای اتــاق کنتــرل مورداســتفاده قــرار گرفــت.
تکنیــک VACP بــار کاری ذهنــی را برحســب 4 بعــد مســتقل؛ دیــداری، شــنیداری، شــناختی و روان-حرکتــی توصیــف میکنــد . درجهبنــدی نســبی ایــن تکنیــک کــه در پیوســت 1 نیــز نشــان دادهشــده اســت] 9[، از 0 )کمتریــن( تــا 7 )بیشــترین( میباشــد ک ه ب ه س طوح مختلف ی از نی از در ه ر بع د نس بت داده می ش ود .امتی از کل ب ار کاری ذهن ی ب رای ه ر زیروظیف ه، جم ع مقادی ر نس بت داده ش ده ب ه 4 بع د میباش د، بنابرای ن امتی از نهای ی از 0 ت ا 28 را ش امل می ش ود. ای ن تکنی ک در مطالع ات نی روی هوای ی و ارت ش مورداس تفاده ق رار گرفت ه اس ت] 10[. در مطالع های ک ه در س ال 2014 انج ام گرف ت، اعتب ار ای ن روش در مراک ز بهداش تی مــورد بررســی قــرار گرفتــه و تأییــد شــد] 11[ امــا بهکارگیــری آن در حــوزهٔ نیــروگاه و اتــاق کنتــرل تاشــی جدیــد و مســتلزم اعتبارســنجی میباشــد.
ه دف ای ن مقال ه، اعتبارس نجی ای ن روش ارزیاب ی نی از وظیف ه بــرای پیشبینــی بــارکاری ذهنــی در اپراتورهــای اتــاق کنتــرل نیــروگاه ســیکل ترکیبــی فــارس میباشــد. پیشبینــی می شــود ک ه روش ارزیاب ی نی از وظیف ه می توان د ی ک اب زار تحلیل ی مفی د در طراحیهــای مؤثــر و کارآمــد اتــاق کنتــرل نیــروگاه باشــد و بنابرایــن از ایــن روش بــه جــای روشهــای تکــراری همچــون NASA-TLX در ارزیابیهــا اســتفاده شــود.
روشکار
پــس از اطمینــان از رضایــت کامــل شــرکت کننــدگان کــه بــا تکمیــل فــرم رضایــت نامــه، حاصــل گردیــد، بــر اســاس تصویــر 1، ابتــدا بهمنظــور آشــنایی بــا مراحــل انجــام کار اپراتورهــای اتــاق کنتــرل نیــروگاه، تجزیــه و تحلیــل سلســله مراتبــی وظیفــه )HTA( انجــام گرفــت، کــه بــر ایــن اســاس، افــراد بــه دو گــروه شــغلی؛ تکنســین های گاز و بخــار و تکنســین های بهرهبــرداری طبقهبن دی ش دند. س پس، ب ا اس تفاده از تکنی ک VACP، می زان ب ارکاری ذهن ی موردنی از ب رای انج ام ه ر ی ک از مراح ل کار ای ن دو گ روه تعیی ن گردی د] 8[. بع دازآن، پرسش نامهٔ NASA-TLX 12][ می ان 11 تکنس ین گاز و بخ ار و 7 تکنس ین بهرهب رداری در ات اق کنت رل توزی ع ش د ت ا می زان ب ارکاری ذهن ی ادراک ش ده در هــر مرحلــهٔ کار را مشــخص کننــد. در پایــان، اعتبــار مقادیــر تعیین شــده بــرای تکنیــک VACP بــا مقایســه بــا نتایــج حاصــل از پرسشــنامه NASA-TLX موردبررســی قــرار گرفــت. از جملــه دلایــل اســتفاده از روش NASA-TLX بــه عنــوان ابــزاری بــرای اعتبارس نجی تکنی ک VACP، اعتب ار ب الا، س ادگی در اس تفاده و پرکاربــرد بــودن آن میباشــد] 31[.

مورداستفاده

های

روش

فلوچارت
:1

تصویر

مورداستفاده

های

روش

فلوچارت

:1

تصویر

تجزیــه و تحلیــل وظیفــه و به کارگیــری تکنیــک VACP
69047949719997

ب ا توج ه ب ه وج ود عناوی ن و وظای ف مختل ف ش غلی در ات اق کنتــرل نیــروگاه، ابتــدا افــراد داوطلــب بــه شــرکت در مطالعــه انتخ اب و پ س از تعیی ن عناوی ن ش غلی آن ه ا، تجزی ه و تحلی ل وظیفــه انجــام شــد. افــراد داوطلــب در شــیفت اول، شــامل 3 اپراتــور از واحدهــای گاز و بخــار و 2 اپراتــور بهره بــرداری بودنــد کــه به منظــور حفــظ همگنــی، در شــیفت های بعــدی نیــز از همیــن عناویــن در مطالعــه شــرکت کردنــد. بدیــن ترتیــب ،تعــداد 11 نفــر از تکنســین های گاز و بخــار و 7 نفــر از تکنســین بهره بــرداری در مطالعــه شــرکت کردنــد. پــس از تعییــن افــراد ش رکت کننده، وظای ف آن ه ا م ورد تجزی ه و تحلی ل ق رار گرف ت و زیروظایــف دو گــروه کاری گاز و بخــار و بهره بــرداری مشــخص ش د. س پس ب ا اس تفاده از تکنی ک VACP، مقادی ر مرب وط ب ه
4 بعــد بــارکاری ذهنــی بــر اســاس مشــاهدات انجام شــده و نیــز صحب ت ب ا اپراتوره ای ات اق کنت رل، ب ه ه ر ی ک از مراح ل کار دو گ روه کاری موردنظ ر اختص اص داده ش د و در آخ ر سرپرس ت ش یفت مقادی ر اختص اص داده ش ده را بررس ی و



قیمت: تومان


پاسخ دهید